GERT LUBBERTS - Er zijn geen torens meer

Het aantal gevallen van de ziekte van Alzheimer, de belangrijkste oorzaak van dementie, neemt toe. Volgens het CBS is het aantal overlijdens door die aandoening in Nederland sinds 1996 met maar liefst 600% gestegen! Niet vreemd dus dat het fenomeen ook in de literatuur opduikt. Gert Lubberts (1951) wijdt er zelfs z’n debuut aan.

De bundel bevat verzen en brieffragmenten plus illustraties van Ina Feitsma die eveneens vervreemding en onmacht uitdrukken.

De auteur, die niet alleen de patiënt maar ook de partner opvoert, slaagt er dankzij een eenvoudig register in om lezers in de ontroering te betrekken en, niet minder van belang, begrip op te roepen voor de uitzichtloze situatie:



er komen scheuren in ’t behang
en barsten in de dagelijkse gang
die gaan -dat is wel zeker- niet meer dicht.



Lubberts koestert geen literaire pretenties of het zou het gebruik moeten zijn van eerder storende woorden als wand’len, gelee en t’rusten. Op dit punt toont het boekje frictie: de ervaringsgerichte inhoud gaat veel mensen aan maar de stijl biedt weinig poëtische waarde. Wat moet zwaarder wegen?




Geschreven in opdracht van NBD Biblion, maart 2022



www.alberthagenaars.nl


Zie ook:

Frozen Poets - Beelden, graven en andere sporen van dichters

Lange kritieken, gepubliceerd op De Verborgen Hoek

Nederlandstalige gedichten in Indonesische vertaling




.

GUIDO GEZELLE - Vliegoefeningen

Veel gedichten van Guido Gezelle (1830-1899) zijn met gemak overeind gebleven. Elke generatie legt weer andere accenten maar buiten kijf staat dat iedere lezer de waarde kan zien, én horen, van Gezelles dartele taalspel, hetzij als ondersteuning van de inhoud, hetzij op zich.

Deze uitgave richt zich op Gezelles fascinatie voor de natuur, van het kleinste insect tot de machtigste boom. Na een inleiding van Geert Buelens volgt een picturale uitwerking door Lies van Gasse van enkele verzen. Zij verbindt opvallend vrij uitgevoerde tekeningen met een organisch gevormde woordweergave, deels in tekstballonnen, en voegt soms commentaar toe.

Tenslotte volgen, anders geordend, dezelfde maar nu traditioneel gedrukte gedichten, door Van Gasse voorzien van groenkleurige reacties in handschrift. Niet alleen voor kinderen bemiddelen die tussen Gezelles West-Vlaams beïnvloede zegging met tal van archaïsmen en neologismen (teenegader, bie’enherders, kapoteken, blaân) en het moderne Nederlands.

Het boek wijst terecht op de verwoesting van biotopen en het belang van klimaatdoelen.





Geschreven in opdracht van NBD Biblion, februari 2022



www.alberthagenaars.nl


Zie ook:

Frozen Poets - Beelden, graven en andere sporen van dichters

Lange kritieken, gepubliceerd op De Verborgen Hoek

Nederlandstalige gedichten in Indonesische vertaling

STEF BOS - Achtbaan

Dit boek bevat teksten van Stef Bos (1961, Veenendaal) en illustraties van Peter van Straten (1972, Johannesburg), niet te verwarren met de tekenaar Peter van Straaten.
De titel verwijst volgens de zanger/theaterman naar de Corona-tijd. Hij ziet z’n teksten, waarvan sommige in het Afrikaans zijn geschreven (hij heeft een sterke band met Zuid-Afrika), terecht niet als poëzie, noemt ze liever gedachten dan gedichten. Dat neemt niet weg dat sommige fragmenten wel degelijk literaire waarde hebben. Zowel volwassenen als (oudere) kinderen vinden er wat van hun gading in.
Het werk is opvallend eenvoudig geschreven, behelst een groot aantal onderwerpen, o.a. liefde, waarheid en geloof, en geeft vaak te denken:



Wij zitten gevangen
In een nieuwe god
Die ons
Van de oude
Had bevrijd.



De figuratieve schilderijen, warm van kleur, passen daar wonderwel bij; ze zijn net zo helder en direct aansprekend en stellen eveneens vragen over de relatie tussen de dagelijkse realiteit en de verbeeldingskracht. Ook kennen ze eenzelfde humor, soms uitlopend in milde ironie. Een aantrekkelijke uitgave!




Geschreven in opdracht van NBD Biblion, februari 2022



www.alberthagenaars.nl


Zie ook:

Frozen Poets - Beelden, graven en andere sporen van dichters

Lange kritieken, gepubliceerd op De Verborgen Hoek

Nederlandstalige gedichten in Indonesische vertaling

JILA MOSSAED - Ik zing in een andere taal

Jila Mossaed (1948, Teheran) debuteerde tweemaal, de 1e keer in het Farsi met gedichten (1986) die haar zoveel vijandschap van het Iraanse regime opleverden dat ze besloot te vluchten, en de 2e keer in de taal van haar nieuwe verblijfsland Zweden (1997). Met zo’n achtergrond is het niet vreemd dat ze over onderdrukking, ballingschap, identiteit en de verschillen tussen twee culturen schrijft. Deze uitgave bevat een selectie uit haar zeven Zweedse bundels plus een nawoord van vertaler Sjoerd-Jeroen Moenandar. Alle gedichten zijn in het Zweeds en het Nederlands opgenomen. Mossaeds woordkeuze is zo eenvoudig dat iedereen haar werk meteen kan begrijpen (natuurlijk nog niet beleven).

Muzikale waarden zijn een soepel ritme en klankovereenkomst, maar meer in het Zweeds dan in het NL. De literaire waarde in het Nederlands zit vooral in de originele en ook telkens treffende beeldspraak:



Iedereen wist het
onder de gekreukte rok van de aarde
wachten blinde ratten.



Hoewel de stijl over de hele linie uniform is, overtuigt de kwaliteit niet overal. Toch zijn zwakke verzen gelukkig nergens te vinden!



Geschreven in opdracht van NBD Biblion, februari 2022



www.alberthagenaars.nl


Zie ook:

Frozen Poets - Beelden, graven en andere sporen van dichters

Lange kritieken, gepubliceerd op De Verborgen Hoek

Nederlandstalige gedichten in Indonesische vertaling

MART FRANKEN - Oost West Thuis Best

BREUKLIJNEN

Albert Hagenaars over kunstproject ‘Oost West Thuis Best’ van Mart Franken

Het is niet moeilijk te verklaren waar de aantrekkingskracht van schilderijen van Mart Franken op stoelt. Ik durf te wedden dat negen van de tien beschouwers, al dan niet in andere bewoordingen, figuratie en stijl zullen aangeven. En die twee begrippen vallen gedeeltelijk nog samen ook.
Op afstand bezien geeft elk doek in één oogopslag een duidelijk herkenbare situatie weer, bijvoorbeeld een portret of een landschap, maar hoe dichterbij je komt, hoe beter je merkt dat een deel van de voorstelling gesuggeréérd wordt. Een aanzienlijk deel zelfs van z’n doeken bestaat namelijk uit puur abstracte elementen zoals een veeg kleur of een stuk linnen dat juist niet is ingevuld.

En daarmee zijn we tot in de stijl opgeschoven. Die kenmerkt zich door een fascinerende balans tussen enerzijds realistisch weergegeven elementen, denk aan ogen, rimpels of een snor, en anderzijds genoemde, op zich niet herkenbare, fragmenten, die door de compenserende blik van de kijker samensmelten tot één betekenisveld. Het spannende hiervan is, maar dit zie je dus vooral van nabij, dat je het schilderproces als het ware méébeleeft. Het kan best zijn dat hij ook over een simpel overkomende streep of krul eerst heeft nagedacht, hij heeft hem hoe dan ook met snelle toets aangebracht. Het traceren hiervan zorgt voor extra interactie.
Tot zover een summiere karakteristiek van Marts schilderwijze.

Inhoudelijk komt een ruim deel van het werk voort uit zijn inmiddels bekende maatschappelijke betrokkenheid. Zo maakte hij in opdracht van zorginstelling TanteLouise portretten van cliënten van deze organisatie, maar liefst 423 stuks zelfs (een klus die jaren duurde) en portretteerde hij tijdens de Corona-pandemie ten behoeve van de serie ‘Echte Helden Zie Je Zelden’ een aantal zorgmedewerkers.

In de verzameling werken die hij in het najaar van 2022 onder de noemer ‘Oost West Thuis Best’ in Museum Het Markiezenhof tentoonstelde richt hij zich naar aanleiding van de oorlog in Oekraïne op vluchtelingen van vroeger en nu die in West-Brabant zijn beland. Ze komen uit het voormalige Nederlands-Indië/Indonesië, Vietnam, Iran, Irak, Afghanistan en, onvermijdelijk, Oekraïne.
Samen met hun verhalen vol schrijnende ervaringen bracht hij zijn afbeeldingen van de betrokkenen onder in een bijbehorende catalogus. Het motto daarvan is pakkend en raakt aan poëzie:



Ik pak het penseel op
en probeer het licht te vangen
van ogen
die net sluiten.



Zowel expositie als boekuitgave kent een opvallend grote variatie. Ik noem alleen al de landen van herkomst; de leeftijden, die drie, vier generaties beslaan; de individuele achtergronden. Bindend zijn echter het narratief van leed dat de betrokkenen mee moe(s)ten maken (doorwoekerend verlies en gemis) en Marts aanpak uiteraard, die ook nog voorziet in passende symbolen. Let in dit verband op de in een hoek van het doek wegvliegende tropische vogel op het portret van Roy Wattimena, die een Molukse achtergrond heeft; de muur met Mesopotamische voorstellingen achter de uit Irak komende Thana Mousawi; de zon boven Thien en Thanh Nguyen uit Vietnam en de scherven blauwe lucht in hun gezicht; of de onmiskenbaar Oekraïens geborduurde kraag van het hemd van Ivan Matukhno, slechts 13 jaar oud, met wie Mart sámen een schilderij vervaardigde.

In het boek worden sommige fragmenten uit de verhalen geïsoleerd en vergroot afgedrukt. “Ik moest mijn moeder in leven zien te houden”, zegt Jan Wessendorp, geboren in Soerabaya, over de tijd dat hij als peuter in een Japans interneringskamp zat. Of: “Door mijn leven heb ik geleerd dat niks in het leven vanzelfsprekend is” aldus Thana Mousawi. Zulke, op zich eenvoudig verwoorde uitspraken geven te denken, veel te denken.

Daarom, lang niet alleen degenen die op de eerste plaats in beeldende kunst zijn geïnteresseerd zullen geraakt worden door deze onderzoeken naar breuklijnen in het menselijk bestaan, nee nee, alle mensen met een hart, met geweten, met empathie!

Albert Hagenaars, oktober 2022



www.alberthagenaars.nl


Zie ook:

Frozen Poets - Beelden, graven en andere sporen van dichters

Lange kritieken, gepubliceerd op De Verborgen Hoek

Nederlandstalige gedichten in Indonesische vertaling


.

PAUL DEMETS - De Landsheer van de Lethe

Paul Demets (1966, Olsene) publiceerde een stevig aangeklede bundel. Niet alleen bestaat die namelijk uit 7 delen van 7 gedichten maar ook uit een beschouwend stuk over de invloed van het werk van kunstenaar Léon Spilliaert (1881-1946) en Aantekeningen. Ook deze delen, achteraan geplaatst maar even geldig als introductie, zijn elk goed voor 7 pagina’s.
Thema’s zijn o.a. sterven en levensdrift, vervreemding en zelfherkenning. De verzen hebben geen titels maar verwijzen onderaan naar een werk van Spilliaert. Het resultaat is een spannend amalgaam van invalshoeken, variërend van de dreigende dood van Demets’ pasgeboren dochter tot gedachten van o.a. Nietzsche en Julia Kristeva, aan wier werk de meeste inleidende citaten zijn ontleend.
Het taalgebruik op zich is eenvoudig, de beeldspraak ingehouden maar daarom niet minder verrassend:



Ik koester het gevoel van een illusie die de illusie
weerkaatst. Dit is mijn hellevaart. Kijken
en bekeken worden.




Deze bundel bevat boeiende leesstof die poëzie te buiten gaat maar toch vooral waardering zal vinden onder liefhebbers van beschouwend gerichte lyriek.



Geschreven in opdracht van NBD Biblion, februari 2022



www.alberthagenaars.nl


Zie ook:

Frozen Poets - Beelden, graven en andere sporen van dichters

Lange kritieken, gepubliceerd op De Verborgen Hoek

Nederlandstalige gedichten in Indonesische vertaling

MARC KERKHOFS - Het doek valt

BELADEN HUMOR EN MISVERSTANDEN

Albert Hagenaars over ‘Het doek valt’ van Marc Kerkhofs

Het is natuurlijk prettig wanneer een persoonlijk aangeraden boek zozeer bevalt dat je er samen met de tipgever lang over na kunt praten. Prettiger is het wanneer een boek je op onverwachte wijze, zonder enige vorm van reclame, weet te treffen. Dat overkwam me onlangs met ‘Het doek valt’ (2021) van Marc Kerkhofs, die weliswaar laat debuteerde maar in amper vier jaar vier romans publiceerde!

Kerkhofs (1964, Edegem) heeft een eigen tekstbureau en schrijft derhalve in opdracht, o.a. voor allerhande vakbladen. Niet vreemd dus dat hij een vaardige pen heeft en, zoals me later bleek, met gemak meerdere registers aankan.
‘Het doek valt’ is van dit laatste geen staalkaart maar bevat wel zoveel wendingen in de verhaallijn dat we bepaald niet van een gemis hoeven te spreken.

Het relaas begint wanneer hoofdpersoon Ronald Lauwers tijdens herstelwerkzaamheden op zijn zolder een ingemetseld blik ontdekt met een prent erin die hij door een veilingmeester op waarde laat schatten.
Dat Kerkhofs niet alleen een scherp oog voor details heeft maar ook voor sfeer wordt meteen op de eerste pagina aangetoond, waar hij een loods beschrijft. “Zover zijn blik reikte, zag Ronald een woud van verstilde silhouetten. De gewijde stilte die er hing, werd enkel verstoord door hun voetstappen.” In een belendend kantoor ziet hij onder meer “een gepolijst schildpaddenschild, een opgezette sperwer, een bovenmaatse spuit, een verzameling lege parfumflesjes en bokalen met sterk water.”
Met de regelmaat van de klok zet de auteur zijn observatietalent in om de lezer in een bepaalde stemming te krijgen.

Aan het eind van het eerste hoofdstuk wordt duidelijk wat de prent behelst : “…een landschap in fletse kleuren. Omgewoelde grond, prikkeldraad en iets wat leek op een tank, marcherende soldaten in een blauwgrijs uniform met een punthelm op het hoofd. Grauwe troosteloosheid, kale bomen aan de rand van het veld, zwarte vogels die erboven vliegen in een grijze lucht. Op de tank een Germaans kruis. Loopgravenkunst. Zijn blik bleef rusten op de signering van de kunstenaar. De letters waren ongelijk, de A leek op een Eiffeltorentje, wat erachter stond liet niets aan de verbeelding over: HITLER.”

En met deze beladen naam, niet toevallig meteen volgend op een onschuldig, ja zelfs lieflijk aandoend voorwerp, wordt de machinerie van het boek pas echt aangeslingerd. Evenmin toevallig is natuurlijk de verwijzing naar de Eiffeltoren, symbool van de val van Frankrijk. Alhoewel…Hitlers bezoek aan Parijs in 1940 werd uitgebreid vastgelegd, wie kent niet de voldane glimlach van de dictator bij het zien van het monument? Omdat hij de toren niet besteeg, ging al gauw de grap rond dat hij heel Frankrijk veroverde behalve de Eiffeltoren…

Aanvankelijk lijken we in een hilarisch verhaal te zijn beland waarin op zich logisch overkomende maar niettemin onjuiste veronderstellingen en andersoortige misverstanden een alles bepalende rol spelen. Langzaam maar zeker ontwikkelen de gebeurtenissen zich echter tot een thriller die vervolgens een extra duistere onderstroom krijgt wanneer Kerkhofs het personage Thea De Caluwe introduceert, die sterk doet denken aan Florentine (Florrie) Heubel. Deze ‘dame’ was de weduwe van de in 1945 overleden NSB-voorman Meinoud Rost van Tonningen maar tevens een activiste die zich tot haar dood in 2007 bleef inspannen voor de nationaalsocialistische visie.
Van daar was het voor de auteur geen grote stap meer naar de Lebensborn e.V., een door de Nazi’s opgerichte vereniging die tot doel had het geboortecijfer te verhogen teneinde een zuiverder Arisch ras te verkrijgen. In het boek wint dit doel aan belang.

Kerkhofs verstaat de kunst om de lezer die het lachen even is vergaan toch weer in zijn gareel te krijgen, dat wil zeggen in de door hem gefingeerde werkelijkheid die soms van te verwachten zwart-witsituaties uitgaat maar vaker van heel wat diffusere tonen getuigt, met toch ook weer humoristische elementen.

Aan het einde van het boek, nadat meerdere happy-ends hun beslag kregen en je mag aannemen dat alles in kannen en kruiken is, volgt nóg een ontknoping, gebaseerd op enkele schijnbaar onbelangrijke elementen die Kerkhofs als kruimels heeft laten vallen. Dan wordt duidelijk dat je je na alle verwikkelingen toch nog door de auteur in de luren hebt laten leggen. Het is een meesterlijk slot!
Graag zou ik hier een fragment uit citeren maar dat is niet mogelijk zonder afbreuk te doen aan het element van de verrassing.

Concluderend: ‘Het doek valt’ is geschreven in een soepele stijl die dóórlezen garandeert waar de auteur de spanning en raadselachtigheid even laat vieren. Dankzij de strakke redactie staat er vrijwel nergens een woord te veel en het aantal foutjes is op één hand te tellen. De interactie tussen het dozijn personages, ieder met een overtuigend eigen identiteit, bestaat behalve uit controverses ook uit aanvullingen, vooral gedragen door de secundaire spelers. Zelfs compositorisch staat Kerkhofs z’n mannetje.

Om enigszins in Kerkhofs stijl te blijven volgt hier een tweede slotsom: ‘Het doek valt’ is niet een puur literair gericht boek maar bevat in een goed gedoseerde verhouding tussen ernst en scherts zoveel verrassingen inclusief wel degelijk literaire kunstgrepen dat de roman heel wat louter literair bedoelde uitgaven qua leesplezier achter zich laat!



HET DOEK VALT; Marc Kerkhofs; Uitgeverij Boekenindustrie; Vlissingen; 2021; 300 pagina’s; Prijs € 17,50; ISBN 9-789492-046284



Albert Hagenaars, december 2022



www.alberthagenaars.nl


Zie ook:

Frozen Poets - Beelden, graven en andere sporen van dichters

Lange kritieken, gepubliceerd op De Verborgen Hoek

Nederlandstalige gedichten in Indonesische vertaling




.